252 Nguyen Van Tang Street, Long Binh Ward, Ho Chi Minh City0909466994info@doanhso.vn

70% dự án chuyển đổi số thất bại vì nhân viên không dùng phần mềm: quản trị hành vi thế nào?

70% dự án chuyển đổi số thất bại vì nhân viên không dùng phần mềm: quản trị hành vi thế nào?

Phần mềm đúng vẫn bị bỏ xó khi nhân viên không dùng. Bài viết phân tích ba kiểu kháng cự, dấu hiệu cảnh báo sớm và cách DoanhSo đưa nhân viên vào cuộc ngay từ ngày đầu triển khai.

man in gray sweater standing beside wall
Photo by Álvaro Bernal on Unsplash

Một doanh nghiệp thương mại quy mô vài chục người triển khai phần mềm quản lý đơn hàng. Phần mềm chạy tốt, được cấu hình đúng quy trình, được đào tạo bài bản trong hai buổi. Ba tháng sau, tôi mở báo cáo hệ thống: chỉ còn nhóm kế toán và một bạn thủ kho là đăng nhập thường xuyên. Số còn lại vẫn gửi đơn qua Zalo, vẫn ghi sổ tay, vẫn gọi điện xác nhận. Phần mềm vẫn sống nhưng dữ liệu thì chết. Đây không phải câu chuyện cá biệt. Phần lớn dự án chuyển đổi số thất bại không phải vì phần mềm dở, mà vì nhân viên không dùng.

Bài này không nói về chọn phần mềm, không nói về chi phí, cũng không vẽ lại một lộ trình triển khai chung chung. Nó nói về thứ khó hơn nhiều: làm sao để một người đang làm tốt công việc bằng cách cũ chịu thay đổi hành vi. Đó là bài toán quản trị con người, không phải bài toán kỹ thuật.

Vì sao phần mềm đúng vẫn bị bỏ xó: ba kiểu kháng cự thường gặp

Khi nhân viên không dùng phần mềm, phản xạ đầu tiên của người quản lý là nghĩ họ lười hoặc bảo thủ. Thực tế phức tạp hơn. Hầu hết sự kháng cự đều có lý do hợp lý trong đầu người kháng cự, và nếu không gọi tên được lý do đó thì mọi buổi đào tạo thêm cũng chỉ là đổ nước vào lá môn.

Kiểu thứ nhất: sợ bị nhìn thấy

Đây là kiểu kháng cự ít được nói ra nhất. Trước đây, một bạn kinh doanh có thể nói miệng với sếp là "đang xử lý", giờ phần mềm ghi lại mọi bước, mọi thời điểm. Một bạn thu mua từng có khoảng trống linh hoạt trong công việc, giờ mọi thứ hiện lên bảng. Phần mềm không chỉ là công cụ, nó là tấm gương. Với người chưa tự tin vào hiệu suất của mình, tấm gương đó đáng sợ hơn ta tưởng. Họ không phản đối công cụ, họ phản đối việc bị phơi ra.

Kiểu thứ hai: mất cảm giác làm chủ

Một nhân viên kho đã quen thuộc từng kệ hàng, từng mẹo sắp xếp riêng. Phần mềm áp xuống một quy trình chuẩn, buộc anh phải làm theo thứ tự người khác đặt ra. Cảm giác "đây là công việc của tôi, tôi biết làm thế nào" bị thay bằng "tôi phải làm theo cái máy". Sự kháng cự ở đây không phải chống công nghệ, mà là bảo vệ vị trí chuyên môn của mình.

Kiểu thứ ba: đã từng bị bỏ rơi giữa đường

Doanh nghiệp SME hay có lịch sử này. Một phần mềm được đưa vào, đào tạo vài buổi, rồi không ai nhắc đến nữa. Sáu tháng sau lại có phần mềm khác. Nhân viên học được một bài học rất thực tế: cứ chờ, rồi mọi thứ sẽ qua. Khi dự án mới bắt đầu, họ không phản đối, họ chỉ không đầu tư công sức. Kiểu kháng cự này nguy hiểm vì nó im lặng. Không ai nói gì trong cuộc họp, và cũng không ai làm gì sau cuộc họp.

Ba kiểu kháng cự này đòi ba cách xử lý khác nhau. Gộp chúng lại thành "cần đào tạo thêm" là sai địa chỉ.

woman in blue blazer sitting on chair while using macbook
Photo by Chase Chappell on Unsplash

Bài học từ những lần triển khai thất bại: dấu hiệu cảnh báo sớm

Điều đáng tiếc là hầu hết các dự án chết đều phát ra tín hiệu từ rất sớm. Người trong cuộc thường thấy nhưng bỏ qua vì nghĩ đó là chuyện nhỏ, hoặc vì không muốn làm căng. Dưới đây là những dấu hiệu tôi đã gặp nhiều lần, xếp theo mức độ rõ ràng tăng dần.

  • Tỉ lệ đăng nhập tụt dần sau tuần đào tạo đầu tiên. Không có giai đoạn nào nhân viên hào hứng bằng tuần đầu, nên nếu ngay tuần đầu đã lèo tèo thì đừng chờ đợi điều tốt hơn.
  • Xuất hiện các "đường vòng": một file Excel riêng để đối chiếu, một nhóm chat riêng để xác nhận đơn, một cuốn sổ tay bên cạnh màn hình. Đường vòng nào cũng là dấu hiệu ai đó đang cố làm việc mà không cần phần mềm.
  • Chỉ một hai người nhập liệu thay cho cả nhóm. Khi bạn thấy dữ liệu vẫn đẹp nhưng chỉ một người gõ, nghĩa là phần mềm đang được dùng như công cụ báo cáo chứ không phải công cụ làm việc.
  • Câu hỏi biến mất. Nhóm dự án sợ câu hỏi, nhưng câu hỏi là dấu hiệu tốt. Khi nhân viên thôi hỏi, họ không hiểu hơn, họ chỉ thôi quan tâm.
  • Quản lý cấp trung vẫn yêu cầu báo cáo qua tin nhắn song song với phần mềm. Đây là dấu hiệu muộn và nặng nhất: chính người quản lý chưa tin vào công cụ mình đang thúc nhân viên dùng.

Có một giới hạn cần thành thật: không phải dự án nào có dấu hiệu sớm cũng cứu được. Có trường hợp quy trình thiết kế sai, hoặc phạm vi quá rộng so với năng lực vận hành hiện tại của doanh nghiệp. Nhưng trong phần lớn trường hợp, dấu hiệu sớm là cơ hội sửa, không phải bản án.

Đưa nhân viên thành người thiết kế quy trình, không phải người bị áp đặt

Đây là điểm khác biệt lớn nhất giữa một dự án sống và một dự án chết. Khi quy trình được thiết kế bởi người ngồi phòng họp rồi ban xuống, nhân viên có hai lựa chọn: tuân thủ hoặc tìm cách lách. Khi họ được hỏi trước khi quy trình được chốt, họ có lựa chọn thứ ba: cải tiến nó.

Cách làm hiệu quả không phải là tổ chức một buổi "lấy ý kiến" cho có. Nó là đưa đúng người vào đúng chỗ trước khi phần mềm được cấu hình. Cụ thể, trước khi chốt luồng xử lý, hãy mời những người trực tiếp làm công việc đó ngồi lại và mô tả cách họ đang làm thật. Không phải cách họ nên làm theo quy định, mà cách họ thực sự làm khi sếp không nhìn.

Ví dụ ở một doanh nghiệp bán lẻ, quy trình chuẩn trên giấy nói nhân viên bán hàng nhập đơn vào phần mềm ngay khi khách chốt. Ngồi lại mới thấy: giờ cao điểm có khi ba khách cùng lúc, nhập ngay là bất khả thi. Nhóm quyết định cho phép nhập sau tối đa mười lăm phút, kèm một bước xác nhận nhanh. Quy trình này không đẹp trên lý thuyết nhưng chạy được, và quan trọng hơn, chính nhân viên bán hàng là người đề xuất nó. Người đề xuất một quy trình sẽ có trách nhiệm bảo vệ nó.

Có một cái giá phải trả: giai đoạn thiết kế sẽ dài hơn, và bạn sẽ phải nghe những ý kiến trái chiều. Đôi khi ý kiến đó đúng và buộc bạn sửa kế hoạch. Đó là cái giá rẻ hơn nhiều so với việc phát hiện ra vấn đề vào tháng thứ ba, khi mọi người đã quay về cách cũ.

woman sitting in front of laptop
Photo by Mimi Thian on Unsplash

Bộ khung 3 tuần để tạo thói quen dùng công cụ mới

Thói quen không hình thành từ một buổi đào tạo. Nó hình thành từ việc lặp lại có hướng dẫn trong một khoảng thời gian đủ ngắn để còn tập trung, đủ dài để não bộ quen đường. Ba tuần là khung tối thiểu thực tế với phần lớn nhóm vận hành.

Tuần 1: một việc, một công cụ, một người kèm

Đừng đưa toàn bộ phần mềm vào tuần đầu. Chọn đúng một nghiệp vụ đau nhất và làm cho bằng được. Mỗi nhóm nhỏ có một người kèm cặp, người này không phải chuyên gia công nghệ mà là đồng nghiệp làm thành thạo việc đó. Trong tuần này, mọi câu hỏi về phần mềm phải được trả lời trong ngày, không để qua hôm sau. Một câu hỏi treo là một lý do để bỏ.

Tuần 2: bỏ dần đường vòng

Đây là tuần khó nhất và cũng là tuần quyết định. Cắt bỏ các kênh song song: chấm dứt nhận đơn qua tin nhắn riêng, đóng file Excel chia sẻ, thông báo rằng từ nay chỉ có một nguồn dữ liệu. Cần nói rõ lý do và nói trước, không đánh úp. Nếu tuần 1 làm tốt, nhân viên đã đủ tự tin để không cần đường vòng. Nếu làm ẩu, tuần 2 sẽ tạo ra một cuộc nổi loạn nhỏ và bạn sẽ phải mở lại đường vòng, mất uy tín.

Tuần 3: chuẩn hóa và ghi nhận

Chuyển từ "làm theo hướng dẫn" sang "làm theo thói quen". Đến lúc này, hãy công khai những người làm tốt, nhưng khen cụ thể việc họ làm, không khen chung chung. Ví dụ: "chị Hương đã chốt đơn trong phần mềm trước giờ giao hàng ba tuần liền". Sự ghi nhận cụ thể tạo ra chuẩn mực xã hội trong nhóm, và chuẩn mực xã hội mạnh hơn mọi quy định.

Một lưu ý về thời gian: ba tuần là khung để có thói quen ban đầu, không phải để xong dự án. Sau đó vẫn cần nhắc nhở định kỳ, vì thói quen dễ rơi rụng khi có biến động nhân sự hoặc mùa cao điểm.

yellow sticky notes on gray wall
Photo by Startaê Team on Unsplash

Vai trò của người đứng đầu: cam kết nhìn thấy được, không chỉ phát biểu

Một bài phát biểu khai mạc hay đến mấy cũng không bằng việc sếp tự dùng công cụ mỗi ngày. Nhân viên quan sát hành vi lãnh đạo chính xác hơn bất kỳ báo cáo nào. Nếu sếp vẫn yêu cầu báo cáo qua tin nhắn, vẫn hỏi số liệu bằng lời, vẫn duyệt chi qua giấy, thì thông điệp thật sự được gửi đi là: phần mềm là việc của người khác.

Cam kết nhìn thấy được gồm vài việc rất cụ thể. Một là chuyển toàn bộ yêu cầu báo cáo định kỳ lên phần mềm, không nhận nguồn khác. Hai là dành thời gian đầu mỗi cuộc họp giao ban để xem dữ liệu trực tiếp trên hệ thống, kể cả khi dữ liệu còn xấu. Ba là khi có lỗi phát sinh, truy nguyên nhân quy trình chứ không quy tội người nhập liệu. Mỗi lần sếp mắng một nhân viên vì đã nhập đúng sự thật, cả nhóm học được rằng nhập cho có thì an toàn hơn.

Lưu ý: Người đứng đầu không cần giỏi công cụ. Họ cần nhất quán. Sự nhất quán giữa lời nói và hành vi hằng ngày là thứ duy nhất khiến nhân viên tin rằng lần này sẽ khác những lần trước.

Có một nghịch lý cần chấp nhận: càng siết bằng mệnh lệnh, sự kháng cự càng lì. Cách bền hơn là làm cho việc dùng phần mềm trở thành con đường ngắn nhất để hoàn thành công việc. Khi nhân viên thấy rằng dùng phần mềm giúp họ bớt bị hỏi lại, bớt làm hai lần, bớt bị mắng vì quên, họ sẽ tự chuyển. Không phải vì bị bắt, mà vì có lợi.

Checklist hành động trước khi bấm nút triển khai

Nếu bạn đang chuẩn bị đưa phần mềm mới vào và lo nhân viên chống đối, hãy dùng danh sách dưới đây như một bước kiểm tra nhanh. Không cần làm hết mọi thứ, nhưng thiếu ba mục đầu thì nên dừng lại.

  1. Xác định người phản đối mạnh nhất và nói chuyện riêng với họ trước ngày khai mạc. Hỏi họ lo điều gì, ghi lại, và trả lời nghiêm túc. Người được lắng nghe trước thường trở thành người ủng hộ mạnh nhất.
  2. Chọn một nghiệp vụ duy nhất để làm mẫu trong tuần đầu, và đảm bảo nghiệp vụ đó chạm đến nhiều người nhất có thể.
  3. Cam kết bằng văn bản về việc cắt các kênh song song, kèm mốc thời gian cụ thể. Nói trước để không ai bị bất ngờ.
  4. Chỉ định người kèm cặp tại chỗ cho từng nhóm, ưu tiên đồng nghiệp thay vì chuyên gia bên ngoài.
  5. Đặt lịch xem dữ liệu sử dụng hằng tuần trong ba tuần đầu, ngay trong lịch họp giao ban.
  6. Chuẩn bị sẵn cách ghi nhận cụ thể cho những người dùng tốt, và cách xử lý nhẹ nhàng cho người còn chậm, tránh biến việc chậm thành tội.
  7. Rà lại xem quản lý cấp trung có đang tự dùng công cụ không. Nếu chưa, đó là việc cần giải quyết trước tiên.

DoanhSo làm việc với các doanh nghiệp SME đúng ở phần này: không chỉ đưa công cụ vào mà cùng bạn quản trị sự thay đổi hành vi từ ngày đầu. Chúng tôi bắt đầu bằng việc ngồi cùng những người trực tiếp làm việc để hiểu cách họ đang vận hành, sau đó thiết kế cách đưa công cụ vào sao cho phù hợp với nhịp làm việc thật của nhóm. Cách làm này không nhanh, và đôi khi phải đi chậm hơn kế hoạch ban đầu. Nhưng nó giúp phần mềm được dùng thật, dữ liệu được cập nhật thật, và những gì bạn nhìn thấy trên báo cáo phản ánh đúng thực tế vận hành.

Nếu bạn đang lo nhân viên sẽ chống đối khi triển khai phần mềm mới, hãy bắt đầu bằng một cuộc trao đổi về hành vi chứ không phải về công cụ. Đó thường là điểm khác biệt giữa một dự án sống và một dự án chỉ đẹp trên giấy.

Zalo