252 Nguyen Van Tang Street, Long Binh Ward, Ho Chi Minh City0909466994info@doanhso.vn

Năm file Excel, năm phiên bản sự thật: chất lượng dữ liệu quyết định chất lượng quyết định

Năm file Excel, năm phiên bản sự thật: chất lượng dữ liệu quyết định chất lượng quyết định

Bán hàng, tồn kho, công nợ nằm rải rác trong nhiều file Excel khiến mỗi cuộc họp có một con số khác nhau. Bài viết bàn về chất lượng dữ liệu và cách xây một nguồn sự thật duy nhất với ngân sách nhỏ.

brown binder lot
Photo by Sear Greyson on Unsplash

Sáng thứ Hai, chị Hạnh, kế toán trưởng một doanh nghiệp phân phối thiết bị văn phòng khoảng 90 nhân sự, mở ba file Excel trước khi vào họp giao ban. File thứ nhất là bảng bán hàng do phòng kinh doanh gửi tối Chủ nhật. File thứ hai là bảng tồn kho do thủ kho cập nhật. File thứ ba là bảng công nợ phải thu chị tự tổng hợp. Ba con số doanh thu trong ba file chênh nhau vài chục triệu. Không con số nào sai về mặt phép tính. Chỉ là chúng được ghi cho ba mục đích khác nhau, vào ba thời điểm khác nhau, bởi ba người không nói cùng một định nghĩa.

Cuộc họp hôm đó, ban lãnh đạo quyết định nhập thêm một lô hàng vì "doanh số đang lên". Hai tuần sau, kho đầy hàng chậm luân chuyển. Vấn đề không nằm ở quyết định sai. Vấn đề nằm ở chỗ quyết định được đưa ra trên một phiên bản số liệu mà không ai kiểm chứng được là phiên bản đúng.

Một ngày ra quyết định bằng năm phiên bản số liệu khác nhau

Ở doanh nghiệp 20 đến 200 nhân sự, việc số liệu nằm rải rác không phải do ai lười. Nó là hệ quả tự nhiên của cách tổ chức công việc. Kế toán bán hàng giữ file hóa đơn. Thủ kho giữ file xuất nhập tồn. Kinh doanh giữ file theo dõi đơn hàng và doanh số theo nhân viên. Kế toán công nợ giữ file đối chiếu khách hàng. Giám đốc giữ một file tổng hợp tự làm để "nắm nhanh". Năm file, năm người, năm lý do tồn tại.

Điều đáng chú ý là mỗi file đều đúng trong phạm vi của nó. File bán hàng đúng vì nó ghi theo ngày xuất hóa đơn. File kho đúng vì nó ghi theo ngày hàng ra khỏi cửa kho. Hai ngày này lệch nhau vài hôm là chuyện bình thường. Nhưng khi lên báo cáo tháng, độ lệch đó biến thành một khoản chênh không giải thích được, và người ta xử lý bằng cách... ghi nhận theo file của sếp.

Hệ quả dây chuyền bắt đầu từ đó. Kế toán trưởng mất nửa ngày mỗi tuần để đối chiếu thay vì phân tích. Chủ doanh nghiệp hỏi một câu đơn giản như "tháng này lãi thật bao nhiêu" và nhận về ba câu trả lời khác nhau, nên thôi không hỏi nữa. Rồi quyết định chuyển sang dựa vào cảm giác: cảm giác về khách hàng nào đang tốt, cảm giác về mặt hàng nào nên nhập thêm, cảm giác về việc có nên mở rộng hay không. Cảm giác không xấu. Nhưng cảm giác cộng với số liệu không đáng tin thì tệ hơn cảm giác thuần túy, vì nó tạo ra ảo giác rằng mình đã có cơ sở.

Điểm mấu chốt: Vấn đề không phải doanh nghiệp thiếu dữ liệu. Doanh nghiệp đang có quá nhiều phiên bản dữ liệu, và không phiên bản nào được công nhận là chuẩn.

Cái giá của dữ liệu rời rạc: tồn kho ảo, công nợ lệch, lợi nhuận không ai dám tin

Ba dòng dữ liệu chịu ảnh hưởng nặng nhất khi số liệu bị chia cắt là tồn kho, công nợ và lợi nhuận. Mỗi dòng có một kiểu sai riêng, và kiểu sai nào cũng dẫn tới một quyết định méo.

Tồn kho ảo

Tồn kho ảo xuất hiện khi file kho không phản ánh đúng hàng đã bán nhưng chưa xuất, hàng đang đi đường, hàng khách trả lại, hoặc hàng hỏng chưa ghi giảm. Trên giấy, kho còn 200 sản phẩm. Thực tế có thể chỉ bán được 140. Chủ doanh nghiệp nhìn con số 200 và quyết định không nhập thêm, trong khi nhân viên kinh doanh đang từ chối đơn vì hết hàng thật. Hoặc ngược lại, nhìn thấy tồn cao nên xả hàng giảm giá, trong khi phần lớn số đó đã được đặt trước.

Cái khó là tồn kho ảo không tự lộ ra. Nó chỉ lộ khi có người kiểm kê và phát hiện chênh lệch, hoặc khi một khách hàng lớn phàn nàn vì giao thiếu. Đến lúc đó, chi phí xử lý thường lớn hơn nhiều so với việc giữ số liệu sạch ngay từ đầu.

Công nợ lệch

Công nợ là dòng dữ liệu nhạy cảm nhất về mặt quan hệ với khách hàng. Khi file công nợ nội bộ và bảng đối chiếu của khách hàng không khớp, doanh nghiệp rơi vào thế yếu. Bên mua có thể khất lại vì "còn chỗ chưa rõ". Hoặc tệ hơn, doanh nghiệp ghi nhận đã thu tiền trong khi tiền chưa về, làm dòng tiền dự báo bị lệch. Với doanh nghiệp có vài chục khách hàng thường xuyên, một khoản lệch nhỏ ở mỗi khách cộng lại thành một khoản đáng kể mà không ai nhìn thấy vì nó nằm rải trong năm file.

Lợi nhuận không ai dám tin

Đây là hệ quả tổng hợp. Lợi nhuận phụ thuộc vào doanh thu, giá vốn, chi phí vận hành và các khoản điều chỉnh. Bốn thành phần này lấy từ bốn nguồn khác nhau, cập nhật ở bốn thời điểm khác nhau. Kết quả là con số lợi nhuận cuối cùng luôn kèm theo một câu "mang tính tham khảo". Một con số mà không ai dám dùng để ra quyết định thì về bản chất không phải là số liệu quản trị, chỉ là một báo cáo để nộp.

Điều này ảnh hưởng trực tiếp tới vai trò của giám đốc tài chính và kế toán trưởng. Khi số liệu không đủ tin cậy, người làm tài chính bị đẩy từ vị trí cố vấn chiến lược sang vị trí người đi đối chiếu. Thời gian dành cho việc rà soát chênh lệch luôn nhiều hơn thời gian dành cho việc phân tích xu hướng, và đó là một sự đánh đổi đắt.

a close up of a cell phone's screen
Photo by Ishant Mishra on Unsplash

Nguyên tắc một nguồn sự thật duy nhất, và cách xây nó với ngân sách nhỏ

Nguyên tắc một nguồn sự thật duy nhất (single source of truth) không phải là một khái niệm công nghệ cao siêu. Nó đơn giản là: với mỗi loại dữ liệu, chỉ có đúng một nơi được coi là chuẩn, và mọi báo cáo đều lấy từ nơi đó. Không có bản sao nào được phép sống độc lập và tự cập nhật.

Điều đáng nói là nguyên tắc này không đòi hỏi phải thay toàn bộ hệ thống. Nó đòi hỏi một thỏa thuận về định nghĩa và một điểm nhập liệu duy nhất cho từng dòng dữ liệu. Hai việc này có thể làm được với chi phí thấp, kể cả khi doanh nghiệp vẫn đang dùng Excel cho phần lớn công việc.

Bắt đầu bằng việc thống nhất định nghĩa

Trước khi bàn tới công cụ, cần thống nhất vài câu hỏi cơ bản. Doanh thu được ghi nhận theo ngày xuất hóa đơn hay ngày giao hàng. Tồn kho tính theo số lượng nhập hay số lượng có thể bán. Công nợ tính từ ngày hóa đơn hay ngày đến hạn. Những câu này nghe đơn giản nhưng nếu ba phòng trả lời khác nhau thì mọi báo cáo sau đó đều lệch, dù công cụ có tốt đến đâu.

Chọn một điểm nhập liệu duy nhất

Với mỗi dòng dữ liệu, chỉ một người hoặc một phòng được phép nhập gốc. Các phòng khác đọc, không nhập lại. Nếu vẫn phải dùng Excel, có thể đặt một file gốc trên thư mục dùng chung, phân quyền ghi cho đúng một người, và các file báo cáo khác chỉ tham chiếu tới file gốc thay vì chép tay số liệu sang. Cách này không đẹp về mặt kỹ thuật nhưng giải quyết được phần lớn vấn đề lệch số.

Chấp nhận một giới hạn

Cần nói thẳng: mô hình một nguồn dữ liệu trên Excel dùng chung có điểm yếu. Nó vẫn phụ thuộc vào kỷ luật của người nhập, và khi số người cùng truy cập tăng lên thì việc kiểm soát phiên bản trở nên khó. Với doanh nghiệp dưới 50 nhân sự, điều này thường chấp nhận được. Vượt qua ngưỡng đó, việc chuyển sang một công cụ có cơ sở dữ liệu thật sẽ hợp lý hơn. Nhưng ngay cả khi đã có công cụ tốt, nếu định nghĩa chưa thống nhất thì vấn đề cũ vẫn quay lại.

Bắt đầu từ đâu: chọn một dòng dữ liệu quan trọng nhất để làm sạch trước

Sai lầm phổ biến là cố làm sạch tất cả cùng lúc. Cách đó thường thất bại vì nó đòi hỏi thay đổi thói quen của mọi phòng ban trong cùng một thời điểm, và khi có một chỗ chưa xong thì cả hệ thống vẫn bị nghi ngờ như cũ.

Cách hiệu quả hơn là chọn đúng một dòng dữ liệu có ảnh hưởng lớn nhất tới quyết định hiện tại, làm sạch nó tới mức có thể tin được, rồi dùng kết quả đó làm bằng chứng để mở rộng. Tiêu chí chọn thường là: dòng dữ liệu nào đang gây ra nhiều tranh cãi nhất trong các cuộc họp, hoặc dòng nào mà một sai sót nhỏ dẫn tới hậu quả lớn nhất về tiền.

Với nhiều doanh nghiệp phân phối, đó là công nợ phải thu, vì nó gắn trực tiếp với dòng tiền. Với doanh nghiệp sản xuất nhỏ, đó có thể là tồn kho nguyên vật liệu. Với doanh nghiệp bán lẻ, đó là doanh thu theo ngày. Không có câu trả lời chung, nhưng luôn có một dòng đáng làm trước.

Quy trình nhỏ có thể hình dung như sau:

  1. Chọn một dòng dữ liệu và xác định rõ nó phục vụ quyết định nào.
  2. Vẽ lại đường đi của dữ liệu đó từ lúc phát sinh tới lúc lên báo cáo, ghi rõ ai chạm vào ở từng bước.
  3. Chỉ ra chỗ dữ liệu bị chép tay hoặc nhập lại, vì đó là nơi sai lệch sinh ra.
  4. Chốt một điểm nhập gốc cho dòng dữ liệu đó và thông báo cho các bên liên quan.
  5. Đo lại sau vài tuần xem chênh lệch có giảm không, rồi mới mở sang dòng tiếp theo.

Điểm quan trọng là mỗi bước đều có kết quả nhìn thấy được trong thời gian ngắn. Điều đó giữ cho nỗ lực không bị bỏ dở giữa đường, và tạo niềm tin cho những người phải thay đổi cách làm việc.

woman reading book
Photo by Oklahoma Academy Publishing on Unsplash

Cách DoanhSo đồng hành để không ai phải nhập liệu hai lần

Mục tiêu cuối cùng của việc làm sạch dữ liệu không phải là có một hệ thống đẹp. Mục tiêu là để người làm tài chính và chủ doanh nghiệp ra quyết định trên con số mình tin được, và để nhân viên không phải nhập cùng một thông tin ở hai nơi khác nhau.

DoanhSo tiếp cận theo hướng ngược với thói quen thông thường: bắt đầu từ quyết định mà doanh nghiệp cần đưa ra, rồi truy ngược về dòng dữ liệu phục vụ quyết định đó, thay vì bắt đầu bằng việc chọn phần mềm. Cách này giúp tránh việc mua công cụ rồi mới phát hiện quy trình bên trong chưa thống nhất.

Trong quá trình đồng hành, trọng tâm thường nằm ở ba việc. Thứ nhất là rà lại đường đi của dữ liệu hiện tại để tìm ra những chỗ nhập trùng và những chỗ không ai chịu trách nhiệm. Thứ hai là thống nhất định nghĩa cho các chỉ tiêu quan trọng, viết thành một bảng ngắn mà mọi phòng cùng dùng. Thứ ba là thiết kế lại luồng nhập liệu sao cho mỗi thông tin chỉ được nhập một lần, ở đúng nơi phát sinh, và tự động chảy tới các báo cáo liên quan.

DoanhSo không mặc định rằng ERP là câu trả lời cho mọi doanh nghiệp. Với nhiều đơn vị quy mô vừa, một cấu trúc dữ liệu gọn gàng cùng vài công cụ phù hợp với ngân sách thực tế đã đủ để giải quyết phần lớn vấn đề lệch số. Việc chọn công cụ chỉ nên diễn ra sau khi đã rõ mình cần dữ liệu gì và ai chịu trách nhiệm cho nó.

assorted-color comic script
Photo by Hal Gatewood on Unsplash

Quay lại câu chuyện của chị Hạnh. Sau khi thống nhất định nghĩa doanh thu và chọn một điểm nhập gốc cho công nợ, ba file trước đây trở thành một file gốc và hai báo cáo đọc từ đó. Con số vẫn có thể lệch vài hôm do thời điểm ghi nhận, nhưng lần này ai cũng biết vì sao lệch và lệch bao nhiêu. Cuộc họp giao ban không còn dành mười lăm phút đầu để cãi nhau về số liệu. Mười lăm phút đó chuyển sang bàn về khách hàng và dòng tiền, đúng việc mà nó nên dùng vào.

Nếu doanh nghiệp của anh/chị đang có nhiều hơn một phiên bản sự thật cho cùng một con số, việc đầu tiên không phải là tìm phần mềm mới. Việc đầu tiên là xác định dòng dữ liệu nào quan trọng nhất và ai đang giữ bản gốc của nó. DoanhSo có thể cùng anh/chị làm bước đó, với chi phí và phạm vi phù hợp với quy mô thực tế của doanh nghiệp.

Zalo